โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์ เดิมเป็นสุภาษิตภาษาอังกฤษที่สมเด็จฯ กรมหลวงพิชิตปรีชากรได้ทรงแปลทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 จากนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กวีในราชสำนักประพันธ์เป็นโคลงภาษาไทย และทรงตรวจแก้ด้วยพระองค์เอง ทรงพระราชนิพนธ์โคลงบทนำและโปรดให้ คุณหญิง เปลี่ยน ภาสกรวงศ์ นำโคลงไปปักเป็นตัวอักษรใส่กรอบกระจก ประดับบนพระที่นั่งทรงธรรมในงานพระเมรุสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ จุลศักราช ๑๒๔๖
โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์ มาจากคำว่า โสฬส ซึ่งหมายถึง สิบหก และคำว่า ไตรยางค์ หมายถึง สามส่วน
โคลงโสฬสไตรยางค์ กล่าวถึง ข้อควรกระทำและไม่ควรกระทำสามประการ
โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็น ๑๖ หมวด หมวดละ ๓ ส่วน รวมเป็น ๔๘ ส่วน ดังนี้
- สามสิ่งควรรัก: ความกล้า ความสุภาพ และความรักใคร่
- สามสิ่งควรชม: อำนาจปัญญา, เกียรติยศ, และมีมารยาทดี
- สามสิ่งควรเกลียด: ความดุร้าย, ความหยิ่งกำเริบ, และความอกตัญญู
- สามสิ่งควรรังเกียจติเตียน: ความชั่วเลวทราม, มารยา, ริษยา
- สามสิ่งควรเคารพ: ศาสนา, ความยุติธรรม, การเสียสละประโยชน์
- สามสิ่งควรยินดี: ความงาม, ความซื่อตรง, และความอิสระเสรี
- สามสิ่งควรปรารถนา: ความสุขสบาย, มิตรที่ดี, และจิตใจสบาย
- สามสิ่งควรอ้อนวอนขอ: ความเชื่อถือ ความสงบ และจิตใจที่บริสุทธิ์
- สามสิ่งควรนับถือ: ปัญญา ความฉลาดทันคน และความมั่นคงไม่หวั่นไหว
- สามสิ่งควรจะชอบ: ความอารีด้วยใจสุจริต ใจดี และความสนุกสนานเบิกบาน
- สามสิ่งควรสงสัย: คำยกยอ ปากกับใจไม่ตรงกัน รักง่ายหน่ายเร็ว
- สามสิ่งควรละ: ความเกียจคร้าน พูดจาเพ้อเจ้อ และพูดจาหยาบกระด้าง
- สามสิ่งควรกระทำให้มี: หนังสือดี เพื่อนดี ใจเย็น
- สามสิ่งควรหวงแหน: ชื่อเสียงเกียรติยศ ชาติบ้านเมือง และมิตรสหายที่ดี
- สามสิ่งควรครองไว้: การระงับอารมณ์ การคิดก่อนพูด และวาจา
- สามสิ่งควรเตรียมเผื่อไว้: ความไม่เที่ยงแท้แน่นอน ความชรา และความตาย
บทนำ โคลงโสฬสไตรยางค์
ปราชญ์แสดงดำริห์ด้วย ไตรยางค์
โสฬสหมดหมวดปาง ก่อนอ้าง
เปนมาติกาทาง บัณฑิตย์ แสวงเฮย
หวังสวัสดิ์ขจัดทุกข์สร้าง สืบสร้องศุภผล ฯ
๑.สามสิ่งควรรัก
ความกล้า ความสุภาพ ความรักใคร่
ควรกล้ากล้ากล่าวถ้อย ทั้งหทัย แท้แฮ
สุวภาพพจนกายใน จิตรพร้อม
ความรักประจักษ์ใจ จริงแน่ นอนฤา
สามสิ่งควรรักน้อม จิตรให้สนิทจริง ฯ
๒.สามสิ่งควรชม
อำนาจปัญญา เกียรติยศ มีมารยาทดี
ปัญญาสติล้ำ เลิศญาณ
อำนาจศักดิ์ศฤงฆา มั่งขั้ง
มารยาตรเรียบเสี่ยมสาร เสงี่ยมเงื่อน งามนอ
สามสิ่งควรจักตั้ง แต่ซ้องสรเสริญ ฯ
๓.สามสิ่งควรเกลียด
ความดุร้าย ความหยิ่งกำเริบ ความอกตัญญู
ใจบาปจิตรหยาบร้าย ทารุณ
กำเริบเอิบเกินสกุล หยิ่งก้อ
อิกหนึ่งห่อนรู้คุณ ใครปลูก ฝังแฮ
สามสิ่งควรเกลียดท้อ จิตรแท้อย่าสมาน ฯ
๔.สามสิ่งควรรังเกียจติเตียน
ชั่วเลวทราม มารยา ริษยา
ใช่ชั่วชาติต่ำช้า ทรชน
ทุจริตมารยาปน ปกไว้
หึงจิตiคิดเกลียดคน ดีกว่า ตัวแฮ
สามส่วนควรเกลียดใกล้ เกลียดซ้องสมาคม ฯ
๕.สามสิ่งควรเคารพ
ศาสนา ความยุติธรรม การเสียสละประโยชน์
สาสนาสอนสั่งให้ ประพฤติดี
หนึ่งยุติธรรมไป่มี เลือกผู้
ประพฤติเพื่อประโยชน์ศรี สวัสดิ์ทั่ว กันแฮ
สามสิ่งควรรอบรู้ เคารพเรื้องเจริญคุณ ฯ
๖.สามสิ่งควรยินดี
ความงาม ความซื่อตรง และความอิสรเสรี
สรรพางค์โสภาคย์พร้อม ธัญลักษณ์
ภาสิตจิตรประจักษ์ ซื่อพร้อม
เปนศุขโสตตนรัก การชอบ ธรรมนา
สามสิ่งควรชักน้อม จิตรให้ยินดี ฯ
๗.สามสิ่งควรปราถนา
ความสุขสบาย มิตรที่ดี และจิตใจสบาย
ศุขกายวายโรคร้อน รำคาญ
มากเพื่อนผู้วานการ ชีพได้
จิตรแผ้วผ่องสำราญ รมย์ศุข เกษมแฮ
สามสิ่งควรจักให้ รีบร้อนปราถนา ฯ
๘.สามสิ่งควรอ้อนวอนขอ
ความเชื่อถือ ความสงบ และจิตใจที่บริสุทธิ์
ศรัทธาทำจิตรหมั้น คงตรง
สงบรงับดับประสงค์ สิ่งเศร้า
จิตรสะอาดปราศสิ่งพวง วุ่นขุ่น หมองแฮ
สามส่วนควรใฝ่เฝ้า แต่ตั้งอธิฐาน ฯ
๙.สามสิ่งควรนับถือ
ปัญญา ความฉลาดทันคน และความมั่นคงไม่หวั่นไหว
ปัญญาตรองตริล้ำ ฦกหลาย
ฉลาดยิ่งสิ่งแยบคาย คาดรู้
มั่นคงไม่คืนคลาย คลอนกลับ กลายแฮ
สามสิ่งควรกอบกู้ กับผู้นับถือ ฯ
๑๐.สามสิ่งควรจะชอบ
ควาอารีด้วยใจสุจริต ใจดี และความสนุกสนานเบิกบาน
สุจริตจิตโอบอ้อม อารี
ใจโปร่งปราศราคี ขุ่นข้อง
สิ่งเกษมศุขเปรมปรี ดาพรั่ง พร้อมแฮ
สามสิ่งสมควรต้อง ชอบต้องยินดี ฯ
๑๑.สามสิ่งควรสงสัย
คำยกยอ ปากกับใจไม่ตรงกัน รักง่ายหน่ายเร็ว
คำยอยกย่องเที้ยร ทุกประการ
ภักตร์จิตรผิดกันประมาณ ยากรู้
เร็วรักผลักพลันขาน คำกลับ พลันฤๅ
สามส่วนควรแล้วผู้ พะพ้องพึงแคลง ฯ
๑๒.สามสิ่งควรละ
ความเกียจคร้าน พูดจาเพ้อเจ้อ และพูดจาหยาบกระด้าง
เกียจคร้านการท่านทั้ง การตน ก็ดี
พูดมากเปล่าเปลืองปน ปดเหล้น
คำแสลงเสียดแทงระคน คำหยาบ หยอกฤๅ
สามสิ่งควรทิ้งเว้น ขาดสิ้นสันดาน ฯ
๑๓.สามสิ่งควรจะกระทำให้มี
หนังสือดี เพื่อนดี ใจเย็น
หนังสือสอนสั่งข้อ วิทยา
เว้นบาปเสาะกัลยาณ์ มิตรไว้
หนึ่งขาดปราศโทษา คติห่อ ใจเฮย
สามสิ่งควรมีให้ มากยั้งยืนเจริญ ฯ
๑๔.สามสิ่งควรหวงแหน
ชื่อเสียงเกียรติยศ ชาติบ้านเมือง และมิตรสหายที่ดี
ความดีมีชื่อทั้ง ยศถา ศักดิ์เฮย
ประเทศเกิดกุลพงษา อยู่ยั้ง
คนรักร่วมอัธยา ไศรยศุข ทุกข์แฮ
สามสิ่งควรสงวนตั้ง ต่อสู้ผู้เบียน ฯ
๑๕.สามสิ่งควรครองไว้
การระงับอารมณ์ การคิดก่อนพูด และวาจา
อาการอันเกิดด้วย น้ำใจ แปรฤๅ
ใจซึ่งรีบเร็วไว ก่อนรู้
วาจาจักพูดใน กิจสบ สรรพแฮ
สามสิ่งจำทั่วผู้ พิทักษ์หมั้นครองรวัง ฯ
๑๖.สามสิ่งควรเตรียมเผื่อไว้
ความไม่เที่ยงแท้แน่นอน ความชรา และความตาย
สิ่งใดในโลกล้วน เปลี่ยนแปลง
หนึ่งชราหย่อนแรง เร่งร้น
ความตายติดตามแสวง ทำชีพ ประไลยเฮย
สามส่วนควรคิดค้น คติรู้เตรียมคอย ฯ
• • • • • • • • •
จบสารสิบหกเค้า คแนนนับ หมวดแฮ
หมวดละสามคิดสรรพ เสร็จสิ้น
เปนสี่สิบแปดฉบับ บอกเยี่ยง อย่างแฮ
ตามแบบบขาดหวิ้น เสร็จแล้วบริบูรณ์ ฯ
