โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์
ความเป็นมา
ในจดหมายเหตุพระราชกิจรายวันพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ วันที่ ๔๔๕๑ (เป็นวันที่พระองค์ขึ้นครองราชย์ได้ ๔.๔๕๑ วัน) ซึ่งตรงกับวันจันทร์ แรม ๓ ค่ำ เดือนยี่ ปีมะโรง โทศก จุลศักราช ๑๒๔๒ ได้กล่าวถึงการประพันธ์
โคลงสุภาษิตไตรยางค์ มีข้อความว่า กรมหมื่นพิชิต ถวายโคลงโสฬสไตรงยางค์ ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ไปแต่งแก้ใหม่ให้พูกกับความในภาษาอังกฤษ
รัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้กวีในราชสำนักนำสุภาษิตภาษาอังกฤษมาแปลและประพันธ์เป็นโคลงภาษาไทยโดยพระองค์ทรงเป็นผู้ตรวจแก้ แล้วยังทรงพระราชนิพนธ์โคลงนำบทด้วยพระองค์เอง
ต่อมามีการรวบรวมโคลงสุภาษิตนี้ลงพิมพ์ในหนังสือวชิรญาณ เล่ม ๑ ฉบับที่ ๑ จุลศักรา ๑๒๔๖ (พุทธศักราช ๒๔๒๗)
โดยใช้ต้นฉบับที่พระเจ้าน้องยาเธอพระองค์เจ้าดิศวรกุมาร ได้ทรงคัดลอกไว้จากต้นฉบับที่มีสุภาษิตภาษาอังกฤษด้วย และภายหลังได้รวบรวมพิมพ์ไว้ในหนังสือประชุมโคลงสุภาษิต พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๕ ในงานศตมวารพระศพสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสุทธาทิพยรัตน์ สุขุมขัตติยกัลยาวดี กรมหลวงศรีรัตนโกสินทร์ เมื่อวันที่ ๑๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๖
โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์ มาจากคำว่า โสฬส ซึ่งหมายถึง สิบหก และคำว่า ไตรยางค์ หมายถึง สามส่วน
โคลงโสฬสไตรยางค์ กล่าวถึง ข้อควรกระทำและไม่ควรกระทำสามประการ ซึ่งมีจำนวนสิบหกข้อ ดังนี้
- สามสิ่งควรรัก: ความกล้า ความสุภาพ และความรักใคร่
- สามสิ่งควรชม: อำนาจปัญญา เกียรติยศ และมีมารยาทดี
- สามสิ่งควรเกลียด: ความดุร้าย ความหยิ่งกำเริบ และความอกตัญญู
- สามสิ่งควรรังเกียจติเตียน: ความชั่วเลวทราม มารยา ริษยา
- สามสิ่งควรเคารพ: ศาสนา ความยุติธรรม การเสียสละประโยชน์
- สามสิ่งควรยินดี: ความงาม ความซื่อตรง และความอิสระเสรี
- สามสิ่งควรปรารถนา: ความสุขสบาย มิตรที่ดี และจิตใจสบาย
- สามสิ่งควรอ้อนวอนขอ: ความเชื่อถือ ความสงบ และจิตใจที่บริสุทธิ์
- สามสิ่งควรนับถือ: ปัญญา ความฉลาดทันคน และความมั่นคงไม่หวั่นไหว
- สามสิ่งควรจะชอบ: ความอารีด้วยใจสุจริต ใจดี และความสนุกสนานเบิกบาน
- สามสิ่งควรสงสัย: คำยกยอ ปากกับใจไม่ตรงกัน รักง่ายหน่ายเร็ว
- สามสิ่งควรละ: ความเกียจคร้าน พูดจาเพ้อเจ้อ และพูดจาหยาบกระด้าง
- สามสิ่งควรกระทำให้มี: หนังสือดี เพื่อนดี ใจเย็น
- สามสิ่งควรหวงแหน: ชื่อเสียงเกียรติยศ ชาติบ้านเมือง และมิตรสหายที่ดี
- สามสิ่งควรครองไว้: การระงับอารมณ์ การคิดก่อนพูด และวาจา
- สามสิ่งควรเตรียมเผื่อไว้: ความไม่เที่ยงแท้แน่นอน ความชรา และความตาย
บทนำ โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์
ปราชญ์แสดงดำริห์ด้วย ไตรยางค์
โสฬสหมดหมวดปาง ก่อนอ้าง
เป็นมาติกาทาง บัณฑิต แสวงเฮย
หวังสวัสดิ์ขจัดทุกข์สร้าง สืบสร้องศุภผล
๑.สามสิ่งควรรัก
ความกล้า ความสุภาพ และความรักใคร่
ควรกล้ากล้ากล่าวถ้อย ทั้งหทัย แท้แฮ
สุวภาพพจน์ภายใน จิตรพร้อม
ความรักประจักษ์ใจ จริงแน่ นอนฤา
สามสิ่งควรรักน้อม จิตให้สนิทจริง
๒.สามสิ่งควรชม
อำนาจปัญญา เกียรติยศ และมีมารยาทดี
ปัญญาสติล้ำ เลิศญาณ
อำนาจศักดิ์ศฤงคาร มั่งขั้ง
มารยาทเรียบเสี่ยมสาร เสงี่ยมเงื่อน งามนอ
สามสิ่งควรจักตั้ง แต่ซ้องสรเสริญ
๓.สามสิ่งควรเกลียด
ความดุร้าย ความหยิ่งกำเริบ และความอกตัญญู
ใจบาปจิตหยาบร้าย ทารุณ
กำเริบเอิบเกินสกุล หยิ่งก้อ
อีกหนึ่งห่อนรู้คุณ ใครปลูก ฝังแฮ
สามสิ่งควรเกลียดท้อ จิตแท้อย่าสมาน
๔.สามสิ่งควรรังเกียจติเตียน
ชั่วเลวทราม มารยา และริษยา
ใจชั่วชาติต่ำช้า ทรชน
ทุจริตมารยาปน ปกไว้
หึงจิตคิดเกลียดคน ดีกว่า ตัวแฮ
สามส่วนควรเกลียดใกล้ เกลียดซ้องสมาคม
๕.สามสิ่งควรเคารพ
ศาสนา ความยุติธรรม และการเสียสละประโยชน์
ศาสนาสอนสั่งให้ ประพฤติดี
หนึ่งยุติธรรมไป่มี เลือกผู้
ประพฤติเพื่อประโยชน์ศรี สวัสดิ์ทั่ว กันแฮ
สามสิ่งควรรอบรู้ เคารพเรื้องเจริญคุณ
๖.สามสิ่งควรยินดี
ความงาม ความซื่อตรง และความอิสรเสรี
สรรพางค์โสภาคพร้อม ธัญลักษณ์
ภาษิตจิตประจักษ์ ซื่อพร้อม
เป็นสุขโสดตนรัก การชอบ ธรรมนา
สามสิ่งควรชักน้อม จิตให้ยินดี
๗.สามสิ่งควรปราถนา
ความสุขสบาย มิตรที่ดี และจิตใจสบาย
สุขกายวายโรคร้อน รำคาญ
มากเพื่อนผู้วานการ ชีพได้
จิตแผ้วผ่องสำราญ รมยสุข เกษมแฮ
สามสิ่งควรจักให้ รีบร้อนปราถนา
๘.สามสิ่งควรอ้อนวอนขอ
ความเชื่อถือ ความสงบ และจิตใจที่บริสุทธิ์
ศรัทธาทำจิตหมั้น คงตรง
สงบระงับดับประสงค์ สิ่งเศร้า
จิตสะอาดปราศสิ่งพะวง วุ่นขุ่น หมองแฮ
สามส่วนควรใฝ่เฝ้า แต่ตั้งอธิฐาน
๙.สามสิ่งควรนับถือ
ปัญญา ความฉลาดทันคน และความมั่นคงไม่หวั่นไหว
ปัญญาตรองตริล้ำ ลึกหลาย
ฉลาดยิ่งสิ่งแยบคาย คาดรู้
มั่นคงไม่คืนคลาย คลอนกลับ กลายแฮ
สามสิ่งควรกอบกู้ กับผู้นับถือ
๑๐.สามสิ่งควรจะชอบ
ควาอารีด้วยใจสุจริต ใจดี และความสนุกสนานเบิกบาน
สุจริตจิตโอบอ้อม อารี
ใจโปร่งปราศราคี ขุ่นข้อง
สิ่งเกษมสุขเปรมปรี ดาพรั่ง พร้อมแฮ
สามสิ่งสมควรต้อง ชอบต้องยินดี
๑๑.สามสิ่งควรสงสัย
คำยกยอ ปากกับใจไม่ตรงกัน รักง่ายหน่ายเร็ว
คำยอยกย่องเพี้ยน ทุกประการ
พักตร์จิตผิดกันประมาณ ยากรู้
เร็วรักผลักพลันขาน คำกลับ พลันฤๅ
สามส่วนควรแล้วผู้ พะพ้องพึงแคลง
๑๒.สามสิ่งควรละ
ความเกียจคร้าน พูดจาเพ้อเจ้อ และพูดจาหยาบกระด้าง
เกียจคร้านการท่านทั้ง การตน ก็ดี
พูดมากเปล่าเปลืองปน ปดเหล้น
คำแสลงเสียดแทงระคน คำหยาบ หยอกฤๅ
สามสิ่งควรทิ้งเว้น ขาดสิ้นสันดาน
๑๓.สามสิ่งควรจะกระทำให้มี
หนังสือดี เพื่อนดี ใจเย็น
หนังสือสอนสั่งข้อ วิทยา
เว้นบาปเสาะกัลยาณ์ มิตรไว้
หนึ่งขาดปราศโทสา คติห่อ ใจเฮย
สามสิ่งควรมีให้ มากยั้งยืนเจริญ
๑๔.สามสิ่งควรหวงแหน
ชื่อเสียงเกียรติยศ ชาติบ้านเมือง และมิตรสหายที่ดี
ความดีมีชื่อทั้ง ยศถา ศักดิ์เฮย
ประเทศเกิดกูลพงศา อยู่ยั้ง
คนรักร่วมอัธยา ศัยสุข ทุกข์แฮ
สามสิ่งควรสงวนตั้ง ต่อสู้ผู้เบียน
๑๕.สามสิ่งควรครองไว้
การระงับอารมณ์ การคิดก่อนพูด และวาจา
อาการอันเกิดด้วย น้ำใจ แปรฤๅ
ใจซึ่งรีบเร็วไว ก่อนรู้
วาจาจักพูดใน กิจสบ สรรพแฮ
สามสิ่งจำทั่วผู้ พิทักษ์หมั้นครองระวัง
๑๖.สามสิ่งควรเตรียมเผื่อไว้
ความไม่เที่ยงแท้แน่นอน ความชรา และความตาย
สิ่งใดในโลกล้วน เปลี่ยนแปลง
หนึ่งชราหย่อนแรง เร่งร้น
ความตายติดตามแสวง ทำชีพ ประลัยเฮย
สามส่วนควรคิดค้น คติรู้เตรียมคอย
• • • • • • • • •
จบสามสิบหกเค้า คะแนนนับ หมวดแฮ
หมวดละสามคิดสรรพ เสร็จสิ้น
เป็นสี่สิบแปดฉบับ บอกเยี่ยง อย่างแฮ
ตามแบบบ่ขาดหวิ้น เสร็จแล้วบริบูรณ์
