โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์

โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์ หมายถึง สุภาษิตที่จำแนกเนื้อความเป็น ๑๖ หมวด หมวดละ ๓ ข้อ รวมเป็น ๔๘ ข้อ   เดิมนั้นเป็นสุภาษิตภาษาอังกฤษ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯให้พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร กวีในราชสำนักแปลและประพันธ์เป็นภาษาไทย

โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์ เป็นโคลงสี่สุภาพ ๑๘ บท ซึ่งมีบทนำ ๑ บท เนื้อเรื่อง ๑๖ บท และบทสรุป ๑ บท

โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์ เป็นบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงตรวจแก้และทรงพระราชนิพนธ์โคลงบทนำและโปรดให้ คุณหญิง เปลี่ยน ภาสกรวงศ์ นำโคลงไปปักเป็นตัวอักษรใส่กรอบกระจก ประดับบนพระที่นั่งทรงธรรมในงานพระเมรุสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ จุลศักราช ๑๒๔๖

โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์ มีจุดประสงค์ในการแต่งเพื่อ ต้องการจะอธิบายสุภาษิตที่เกี่ยวกับนามธรรม ซึ่งเป็นเรื่องใกล้ตัว ที่เกี่ยวข้องกับคนทุกคน ทุกฐานะ ทุกอาชีพ ได้นำไปเป็นเครื่องโน้มนำให้ประพฤติชอบอย่างผู้มีสติ และมีความปลอดโปร่งในชีวิต

คำว่า โสฬส แปลว่า ๑๖ และ ไตรยางค์ แปลว่า องค์ ๓ หรือหมวด ๓  โดยทั้ง ๑๖ หมวด ประกอบด้วยเรื่องต่างๆ ดังนี้

โคลงโสฬสไตรยางค์

 ปราชญ์แสดงดำริห์ด้วย        ไตรยางค์

 โสฬสหมดหมวดป                ก่อนอ้าง

 เปนมาติกาทาง บัณฑิตย์      แสวงเฮย

หลังสวัสดิ์ขจัดทุกข์สร้าง       สืบสร้องศุภผล ฯ

สามสิ่งควรรัก

ความกล้า ความสุภาพ ความรักใคร่

ควรกล้ากล้ากล่าวถ้อย         ทั้งหทัย แท้แฮ

สุวภาพพจนกายใน                จิตรพร้อม

ความรักประจักษ์ใจ                จริงแน่ นอนฤา

สามสิ่งควรรักน้อม                  จิตรให้สนิทจริง ฯ

สามสิ่งควรชม

อำนาจปัญญา เกียรติยศ มีมารยาตรดี

ปัญญาสติล้ำ                     เลิศญาณ

อำนาจศักดิ์ศฤงฆา           มั่งขั้ง

มารยาตรเรียบเสี่ยมสาร    เสงี่ยมเงื่อน งามนอ

สามสิ่งควรจักตั้ง               แต่ซ้องสรเสริญ ฯ

สามสิ่งควรเกลียด

ความดุร้าย ความหยิ่งกำเริบ อักตัญญู

ใจบาปจิตรหยาบร้าย      ทารุณ

กำเริบเอิบเกินสกุล         หยิ่งก้อ

อิกหนึ่งห่อนรู้คุณ            ใครปลูก ฝังแฮ

สามสิ่งควรเกลียดท้อ      จิตรแท้อย่าสมาน ฯ

สามสิ่งควรรังเกียจติเตียน

ชั่วเลวซาม มารยา ฤษยา

ใช่ชั่วชาติต่ำช้า                  ทรชน

ทุจริตมารยาปน                  ปกไว้

หึงจิตiคิดเกลียดคน           ดีกว่า ตัวแฮ

สามส่วนควรเกลียดใกล้     เกลียดซ้องสมาคม ฯ

สามสิ่งควรเคารพ

สาสนา ยุติธรรม ความประพฤติเปนประโยชน์ทั่วไปไม่เฉภาะตัวเอง

สาสนาสอนสั่งให้                 ประพฤติดี

หนึ่งยุติธรรมไป่มี                  เลือกผู้

ประพฤติเพื่อประโยชน์ศรี     สวัสดิ์ทั่ว กันแฮ

สามสิ่งควรรอบรู้                    เคารพเรื้องเจริญคุณ ฯ

สามสิ่งควรยินดี

งาม ตรงตรง ไทยแก่ตน

สรรพางค์โสภาคย์พร้อม      ธัญลักษณ์

ภาสิตจิตรประจักษ์               ซื่อพร้อม

เปนศุขโสตตนรัก                 การชอบ ธรรมนา

สามสิ่งควรชักน้อม              จิตรให้ยินดี ฯ

สามสิ่งควรปราถนา

ความศุขสบาย มิตรสหายที่ดีดี ใจสบายปรุโปร่ง

ศุขกายวายโรคร้อน           รำคาญ

มากเพื่อนผู้วานการ           ชีพได้

จิตรแผ้วผ่องสำราญ           รมย์ศุข เกษมแฮ

สามสิ่งควรจักให้                รีบร้อนปราถนา ฯ

สามสิ่งควรอ้อนวอนขอ

ความเชื่อถือ ความสงบ ใจบริสุทธิ

ศรัทธาทำจิตรหมั้น                คงตรง

สงบรงับดับประสงค์               สิ่งเศร้า

จิตรสะอาดปราศสิ่งพวง         วุ่นขุ่น หมองแฮ

สามส่วนควรใฝ่เฝ้า                 แต่ตั้งอธิฐาน ฯ

สามสิ่งควรนับถือ

ปัญญา ฉลาด มั่นคง

ปัญญาตรองตริล้ำ        ฦกหลาย

ฉลาดยิ่งสิ่งแยบคาย     คาดรู้

มั่นคงไม่คืนคลาย         คลอนกลับ กลายแฮ

สามสิ่งควรกอบกู้          กับผู้นับถือ ฯ

สามสิ่งควรจะชอบ

ใจอารีสุจริต ใจดี ความสนุกนิ์เบิกบานพร้อมเพรียง

สุจริตจิตโอบอ้อม             อารี

ใจโปร่งปราศราคี              ขุ่นข้อง

สิ่งเกษมศุขเปรมปรี          ดาพรั่ง พร้อมแฮ

สามสิ่งสมควรต้อง            ชอบต้องยินดี ฯ

สามสิ่งควรสงสัย

ยอ หน้าเนื้อใจเสือ กลับกลอก

คำยอยกย่องเที้ยร               ทุกประการ

ภักตร์จิตรผิดกันประมาณ    ยากรู้

เร็วรักผลักพลันขาน            คำกลับ พลันฤๅ

สามส่วนควรแล้วผู้              พะพ้องพึงแคลง ฯ

สามสิ่งควรละ

เกียจคร้าน วาจาฟั่นเฝือ หยอกหยาบแลแสลงหรือขัดฅอ

เกียจคร้านการท่านทั้ง         การตน ก็ดี

พูดมากเปล่าเปลืองปน        ปดเหล้น

คำแสลงเสียดแทงระคน      คำหยาบ หยอกฤๅ

สามสิ่งควรทิ้งเว้น                ขาดสิ้นสันดาน ฯ

สามสิ่งควรจะกระทำให้มี

หนังสือดีดี เพื่อนดี ใจเย็นดี

หนังสือสอนสั่งข้อ        วิทยา

เว้นบาปเสาะกัลยาณ์    มิตรไว้

หนึ่งขาดปราศโทษา     คติห่อ ใจเฮย

สามสิ่งควรมีให้              มากยั้งยืนเจริญ ฯ

สามสิ่งควรจะหวงแหนหรือต่อสู้รักษาเพื่อ

ชื่อเสียงยศศักดิ์ บ้านเมืองของตน มิตรสหาย

ความดีมีชื่อทั้ง              ยศถา ศักดิ์เฮย

ประเทศเกิดกุลพงษา    อยู่ยั้ง

คนรักร่วมอัธยา             ไศรยศุข ทุกข์แฮ

สามสิ่งควรสงวนตั้ง       ต่อสู้ผู้เบียน ฯ

สามสิ่งควรครองไว้

กิริยาที่เปนในใจ มักง่าย วาจา

อาการอันเกิดด้วย     น้ำใจ แปรฤๅ

ใจซึ่งรีบเร็วไว           ก่อนรู้

วาจาจักพูดใน           กิจสบ สรรพแฮ

สามสิ่งจำทั่วผู้          พิทักษ์หมั้นครองรวัง ฯ

สามสิ่งควรจะเตรียมเพื่อ

อนิจัง ชรา มรณ

สิ่งใดในโลกย์ล้วน             เปลี่ยนแปลง

หนึ่งชราหย่อนแรง             เร่งร้น

ความตายติดตามแสวง      ทำชีพ ประไลยเฮย

สามส่วนควรคิดค้น             คติรู้เตรียมคอย ฯ

• • • • • • • • •

จบสารสิบหกเค้า           คแนนนับ หมวดแฮ

หมวดละสามคิดสรรพ   เสร็จสิ้น

เปนสี่สิบแปดฉบับ         บอกเยี่ยง อย่างแฮ

ตามแบบบขาดหวิ้น       เสร็จแล้วบริบูรณ์ ฯ